Przyjęcie lub odrzucenie spadku – jakie ma znaczenie w kwestii długów spadkowych?

Termin „spadek” kojarzy nam się przede wszystkim z nabyciem praw majątkowych po zmarłych bliskich, w tym prawa własności do nieruchomości, czy innych dóbr materialnych. Niemniej jednak, często pomijanym aspektem jest fakt, iż dziedziczeniu nie podlegają wyłącznie aktywa przynależącego do zmarłego za życia, lecz również pasywa zwane długami spadkowymi. W polskim systemie prawnym nie brak sytuacji, w których spadkobierca mając nadzieje na poszerzenie majątku, finalnie pozostaje z licznymi długami, które po śmieci spadkodawcy, obciążają bezpośrednio jego majątek.
‍

Na kanwie niniejszego artykułu przybliżymy instytucję przyjęcia spadku oraz odrzucenia spadku, z wyszczególnieniem okoliczności, które pozwolą na uniknięcie konieczności spłacania długów po zmarłym.
‍

Na wstępie należy wskazać, iż zgodnie z art. 924 Kodeksu cywilnego (dalej jako k.c.), spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy. Natomiast, wedle art. 924 k.c., spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku.
‍

Z przywołanego przepisu, wynika, iż zasadniczo nabycie spadku przez spadkobiercę następuje z mocy samego prawa (ex lege), w chwili jego otwarcia, a więc z momentem śmierci spadkodawcy. Jednakże, poddając przywołane przepisy głębszej analizie, można dojść do wniosku, iż definitywne nabycie spadku odbywa się niezależnie od woli spadkobiercy. Taki stan rzeczy mógłby rodzić poczucie niesprawiedliwości w regulacjach prawa spadkowego, co więcej pozostawałby w sprzeczności z zasadą autonomii woli, co również jest powszechnie wskazywane przez autorów doktryny.

Mając na uwadze powyższą nieprawidłowość, ustawodawca przewidział możliwość dokonania przez spadkobiercę wyboru, co do przyjęcia bądź odrzucenia spadku, co zostało uregulowane na kanwie art. 1012 k.c. Wobec czego, stwierdzenia wymaga fakt, iż nabycie spadku w chwili śmierci spadkodawcy nie ma charakteru definitywnego, a tymczasowy – do czasu decyzji spadkobiercy.

W świetle przytoczonego powyżej przepisu, spadkobierca może bądź przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste), bądź przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza), bądź też spadek odrzucić.
‍

Konkludując z powyższego, spadkobierca może złożyć trzy różne jednostronne oświadczenia woli na mocy, których przyjmie spadek wprost, przyjmie spadek z dobrodziejstwem inwentarza lub spadek odrzuci.
‍

Przyjęcie spadku

Jak wskazano powyżej, spadkobierca może spadek przyjąć wprost lub przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza. Wskazane rozróżnienie jest istotne dla ewentualnego obciążenia spadkobiercy długami spadkowymi.

Przyjęcie spadku wprost sprawia, że spadkobierca odpowiada za długi spadkowe bez ograniczenia, a więc całym swoim majątkiem (art. 1031 § 1 k.c.). Podkreślić należy, iż takie przyjęcie jest najmniej korzystne dla spadkobiercy w przypadku odziedziczenia pasywów. W hipotetycznej sytuacji, gdy wartość długów spadkowych będzie przewyższała wartość aktywów spadkowych, spadkobierca będzie zobowiązany do spłaty długów spadkowych ze środków pochodzących bezpośrednio z jego majątku własnego. Na przyjęcie spadku wprost najczęściej decydują się osoby, które pozostawały w stałym pożyciu z osobą zmarłą, przy czym mają pewność, iż nabycie masy spadkowej przysporzy im majątku.

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza polega na tym, że zasadniczo spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe jedynie do wartości aktów wchodzących w skład masy spadkowej, wykazanych w wykazie inwentarza lub spisie inwentarza. W praktyce powyższe oznacza, iż spadkobierca w przypadku odziedziczenia długów spadkowych nie będzie zobowiązany do zaspokojenia wierzyciela z własnego majątku, a jedynie ze składników masy spadkowej. Omawiana instytucja prawna, w porównaniu do przyjęcia prostego, chroni interesy spadkobierców, tym bardziej że wierzyciel nie mógłby dochodzić roszczeń od spadkobiercy, jeżeli dług będzie przekraczał wartość nabytych aktywów spadkowych.
‍

Odrzucenie spadku

Stosownie do art. 1020 k.c., spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku.

Przytoczony przepis stanowi fikcję prawną, wedle której złożenie oświadczenia woli przez spadkobiercę w przedmiocie odrzucenia spadku, wywołuje tożsame skutki prawne, co śmierć spadkobiercy. Na mocy oświadczenia o odrzuceniu spadku, spadkobierca zostaje całkowicie wyłączony z dziedziczenia, a więc zarówno w stosunku do aktywów, jak i pasywów spadkowych. Wspomniane rozwiązanie może okazać się korzystne w przypadku, gdy wartość pasywów przewyższa wartość aktywów.
‍

Termin złożenia oświadczenia

W świetle art. 1015 § 1 i 2 k.c., oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Brak oświadczenia spadkobiercy w terminie określonym w § 1 jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Należy zaznaczyć, iż oświadczenie w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku powinno zostać złożone z zachowaniem ustawowego, sześciomiesięcznego terminu, liczonego od dnia powzięcia informacji o powołaniu jako spadkobierca. Wyznaczony na mocy przywołanego przepisu termin, jest terminem zawitym, wobec czego nie podlega przywróceniu ani nie może zostać przedłużony. W doktrynie oraz orzecznictwie ugruntował się pogląd, iż złożenie oświadczenia przed rozpoczęciem biegu ustawowego terminu jest bezskuteczne, niezależnie od jego treści.

Konkludując, dla skutecznego przyjęcia lub odrzucenia spadku, spadkobierca powinien złożyć stosowne oświadczenie z zachowaniem sześciomiesięcznego terminu, liczonego od dnia powzięcia wiarygodnych informacji o powołaniu do dziedziczenia, czyli o tym, że jest się spadkobiercą.

Na gruncie § 2 ww. przepisu wskazano, iż bierna postawa spadkobiercy skutkuje tym, że spadkodawca będzie traktowany tak jak spadkobierca składający oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a jego odpowiedzialność za długi spadkowe będzie ograniczona do wysokości aktywów wchodzących w skład spadku. Wspomniane założenie jest fikcją prawną.

Aktualne brzmienie przepisu art. 1015 § 2 zostało nadane na kanwie nowelizacji ustawy zmieniającej Kodeks cywilny z dnia 20 marca 2015 r. W uprzednio obowiązującym stanie prawnym, spadkobierca nieskładający oświadczenia o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku, był traktowany w sposób tożsamy do spadkobiercy, który złożył oświadczenie o przyjęciu spadku wprost. Nowelizacja Kodeksu cywilnego znacząco wpłynęła na poprawę sytuacji potencjalnych spadkobierców-dłużników, ograniczając wymiar ich odpowiedzialności, dlatego też zmianę przepisów należy ocenić pozytywnie. W doktrynie jednak akcentuje się, iż nowelizacja jest sprzeczna z zasadą ignorantia iuris nocet, która funkcjonuje w porządku prawnym od dawnych czasów.
‍

Podsumowanie

Do definitywnego nabycia spadku, niezbędne jest złożenie jednostronnego oświadczenia woli w przedmiocie przyjęcia spadku wprost bądź przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza, z zachowaniem ustawowego terminu. Spadkobierca ma również możliwość złożenia oświadczenia o dorzuceniu spadku, co skutkuje jego całkowitym wyłączeniem z dziedziczenia. W przypadku, gdy prawdopodobnym jest odziedziczenie długów spadkowych, zasadnym będzie złożenie przez spadkobiercę oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza lub o odrzuceniu spadku, zależnie od okoliczności danej sprawy. Niezłożenie oświadczenia skutkować będzie przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza, co zabezpiecza interes potencjalnych spadkobierców.

‍