Obowiązek udostępniania płatności bezgotówkowej przez przedsiębiorców w Polsce jest jednym z elementów postępującej cyfryzacji gospodarki oraz dostosowywania prawa do zmieniających się preferencji konsumentów. W ostatnich latach znacząco wzrosła popularność płatności kartą, telefonem czy za pomocą systemów mobilnych, co skłoniło ustawodawcę do wprowadzenia odpowiednich regulacji prawnych.
Podstawę prawną omawianego obowiązku stanowi ustawa z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców (dalej jako u.p.p.). Zgodnie z przepisami obowiązującymi od 1 stycznia 2022 roku, a w szczególności art. 19a powyższej ustawy, przedsiębiorca ma obowiązek zapewnić możliwość dokonywania zapłaty przy użyciu instrumentu płatniczego. Oznacza to, że w miejscu prowadzenia działalności – zarówno w lokalu, jak i poza nim, na przykład podczas świadczenia usług u klienta – powinna istnieć opcja dokonania płatności bezgotówkowej.
Warto podkreślić, że ustawodawca posługuje się szerokim pojęciem „instrumentu płatniczego”. Termin “instrument płatniczy” został zdefiniowany na mocy art. 2 ust. 10 ustawy o usługach płatniczych, wedle którego to instrumentem płatniczym jest zindywidualizowane urządzenie lub uzgodniony przez użytkownika i dostawcę zindywidualizowany zbiór procedur, służących do inicjowania zlecenia płatniczego. Jak wskazuje J. Byrski: Termin „instrument płatniczy” został przyjęty na określenie każdego urządzenia czy zbioru procedur, które będą wykorzystywane przez użytkownika do złożenia zlecenia płatniczego i zrealizowania transakcji płatniczej. Instrument płatniczy nie jest prawnym środkiem płatniczym – jak pieniądz gotówkowy, czyli banknoty i monety – ale pozwala na zainicjowanie zlecenia płatniczego i zrealizowanie płatności. Tym terminem objęte zostały elektroniczne instrumenty płatnicze, czyli występujące powszechnie już karty płatnicze, karty wirtualne, instrumenty pieniądza elektronicznego (np. elektroniczna portmonetka, czyli elektroniczna przedpłacona karta). Przez instrument płatniczy należy też rozumieć każdą inną procedurę, która pozwala na zrealizowanie transakcji płatniczej (np. w przypadku bankowości internetowej ustalony w tym celu numer klienta, zindywidualizowane hasło, kody dostępu). Instrument płatniczy służy więc zrealizowaniu transakcji płatniczej. Może przybierać różną postać i wykorzystywać zarówno tradycyjne formy (np. bezgotówkowe instrumenty płatnicze, jak polecenie przelewu, polecenie zapłaty), jak i (coraz częściej) nowoczesne narzędzia i technologie, doprowadzając w konsekwencji do zrealizowania transakcji płatniczej.
Wobec czego płatność bezgotówkowa nie ogranicza się wyłącznie do wykorzystywania terminala płatniczego, lecz obejmuje również inne formy płatności, takie jak przelewy bankowe, płatności mobilne (np. BLIK) czy różnego rodzaju systemy elektroniczne. W praktyce oznacza to, że przedsiębiorca nie musi koniecznie posiadać terminala, o ile zapewnia klientowi realną możliwość dokonania płatności w formie bezgotówkowej. Obowiązek ten dotyczy przede wszystkim przedsiębiorców zobowiązanych do prowadzenia ewidencji sprzedaży przy użyciu kasy fiskalnej, czyli tych, którzy dokonują sprzedaży na rzecz osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej. W efekcie regulacje obejmują znaczną część rynku detalicznego i usługowego.
Istotnym elementem przepisów jest również zagwarantowanie konsumentowi swobody wyboru formy płatności. Klient ma prawo zapłacić zarówno gotówką, jak i bezgotówkowo, a przedsiębiorca co do zasady nie może narzucać wyłącznie jednej formy płatności. Oznacza to, że mimo obowiązku zapewnienia płatności bezgotówkowej, obrót gotówkowy nadal pozostaje dopuszczalny i chroniony.
W polskim systemie prawnym funkcjonują także limity dotyczące płatności gotówkowych. Wedle art. 19 ust. 2 u.p.p., dokonywanie lub przyjmowanie płatności związanych z wykonywaną działalnością gospodarczą następuje za pośrednictwem rachunku płatniczego przedsiębiorcy, w każdym przypadku gdy jednorazowa wartość transakcji, bez względu na liczbę wynikających z niej płatności, przekracza 15 000 zł lub równowartość tej kwoty, przy czym transakcje w walutach obcych przelicza się na złote według średniego kursu walut obcych ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski z ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień dokonania transakcji. Wobec czego w relacjach między przedsiębiorcami obowiązuje limit 15 000 zł płatności gotówkowej – wszelkie transakcje przewyższające te kwotę muszą odbywać się wyłącznie za pośrednictwem przelewu na rachunek bankowy. W przypadku relacji przedsiębiorca–konsument planowano wprowadzenie dodatkowego limitu, jednak ostatecznie nie wszedł on w życie.
Podsumowując, obowiązek zapewnienia możliwości płatności bezgotówkowej stanowi ważny krok w kierunku unowocześnienia polskiej gospodarki. Przepisy te wprowadzają równowagę między interesami przedsiębiorców i konsumentów, umożliwiając rozwój płatności elektronicznych przy jednoczesnym zachowaniu prawa do korzystania z gotówki. Wprowadzenie obowiązku udostępniania płatności bezgotówkowych ma istotne znaczenie dla funkcjonowania rynku. Regulacje te zwiększają wygodę klientów, wspierają rozwój nowoczesnych technologii płatniczych oraz przyczyniają się do ograniczenia szarej strefy i zwiększenia przejrzystości obrotu gospodarczego.
Dla przedsiębiorców powyższe oznacza konieczność dostosowania się do nowych wymogów, ale jednocześnie stwarza szansę na zwiększenie konkurencyjności. Zaawansowane narzędzie oparte na sztucznej inteligencji, jakim jest LexAI, może stanowić istotne wsparcie dla przedsiębiorców w zakresie dostosowania się do obowiązujących regulacji dotyczących płatności bezgotówkowych. Oprogramowanie to umożliwia analizę obowiązujących przepisów oraz ocenę konkretnej sytuacji prawnej przedsiębiorcy, w tym ustalenie, czy dany podmiot podlega obowiązkowi zapewnienia instrumentu płatniczego. Ponadto LEX AI wspiera w interpretacji przepisów oraz w podejmowaniu działań mających na celu zapewnienie zgodności prowadzonej działalności gospodarczej z aktualnymi wymogami prawa.