Recepty wystawiane na rzecz pacjentów w odniesieniu do wysokości odpłatności za konkretny lek, środek leczniczy specjalnego przeznaczenia żywieniowego, można w uproszczeniu podzielić na recepty refundowane oraz recepty bez refundacji. Warto jednak zauważyć, iż nie wszyscy pacjenci mają prawo do tego samego poziomu udziału środków publicznych w cenie refundowanego produktu[i].

Jakie dodatkowe uprawnienia przysługują pacjentom ?

Dodatkowe uprawnienia pacjentów, które mają wpływ na wysokość udziału środków publicznych w cenie wyrobu medycznego zostały opatrzone kodami uprawnienia dodatkowego, które umieszcza się na recepcie wydawanej pacjentowi. Kody te wymienione zostały w treści załącznika nr 1 do rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie recept[ii]. Obecnie wyróżnia się zatem dziesięć kodów:

1. AZ – dla pacjentów zatrudnionych w zakładach, które stosowały azbest w produkcji i których pracownicy są uprawnieni między innymi do bezpłatnego zaopatrzenia w leki związane z chorobami wywołanymi pracą przy azbeście (konkretne zakłady zostały wymienione w załączniku nr 4 do ustawy o zakazie stosowania wyrobów zawierających azbest)[iii].
2. IB – dla pacjentów będących inwalidami wojennymi, osobami represjonowanymi, małżonkami tych osób, pacjentów uprawnionych do renty rodzinnej będąc wdowami albo wdowcami po poległych żołnierzach, zmarłych inwalidach wojennych lub osobach represjonowanych, pacjentów będących żołnierzami zastępczej służby wojskowej, cywilnymi niewidomymi ofiarami działań wojennych – pacjenci ci mają prawo do bezpłatnego zaopatrzenia w leki o kategorii dostępności „Rp” lub „Rpz” oraz środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego objęte decyzją o refundacji[iv].
3. IW – dla pacjentów będących inwalidami wojskowymi, osób, które doznały uszczerbku na zdrowiu w określonych okolicznościach (np. w walce z wrogiem) ale nie zostały uznane za inwalidów oraz poszczególnym kategoriom osób wskazanych w treści art. 42 i 59 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin[v] (są to między innymi małoletni kandydaci na żołnierzy zawodowych kształconym w szkołach i orkiestrach wojskowych, którzy stali się inwalidami w czasie odbywania tej nauki czy studenci szkół wyższych odbywający zajęcia wojskowe w studium wojskowym szkoły wyższej, którzy wskutek choroby lub kalectwa nabytego w związku z odbywaniem tych zajęć stali się inwalidami w czasie odbywania zajęć) – przysługuje bezpłatnie do wysokości limitu finansowania ze środków publicznych zaopatrzenie w leki objęte wykazem ogłoszonym przez ministra właściwego ds. zdrowia w drodze obwieszczenia.

• PO – dla pacjentów będących żołnierzami odbywającymi zasadniczą służbę wojskową, pełniącym terytorialną służbę wojskową, zawodową służbę wojskową w trakcie kształcenia, żołnierzami powołanymi do służby w aktywnej rezerwie w dniach pełnienia tej służby, żołnierzami pasywnej rezerwy powołanymi na ćwiczenia wojskowe w dnia odbywania tych ćwiczeń lub pełniących służbę wojskową w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny – przysługuje bezpłatne, do wysokości limitu finansowania, zaopatrzenie w leki objęte wykazem ogłoszonym przez ministra właściwego ds. zdrowia w drodze obwieszczenia.

• WP – dla pacjentów, którzy wykonując świadczenia osobiste, do których zostali wyznaczeni na podstawie decyzji wydanej przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta, zachorowali lub doznali uszczerbku na zdrowiu podczas lub w związku z udzielaniem tych świadczeń albo w bezpośredniej drodze do miejsca wykonywania świadczeń lub drodze powrotnej, a także dla pacjentów będących żołnierzami zawodowymi – uprawnia do bezpłatnego nabycia leków refundowanych[vi].
• ZK – dla pacjentów posiadających tytuł „Zasłużonego Honorowego Dawcy Krwi” lub „Zasłużonego Dawcy Przeszczepu”
• S – pacjentom po ukończeniu 65 roku życia przysługuje bezpłatne zaopatrzenie w leki, środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyroby medyczne określone w wykazie ogłoszonym przez ministra właściwego ds. zdrowia w drodze obwieszczenia.
• C – dla kobiet w okresie ciąży albo połogu – przysługuje bezpłatne zaopatrzenie w leki lub wyroby medyczne określone w wykazie ogłoszonym przez ministra właściwego ds. zdrowia w drodze obwieszczenia.
• WE – dla pacjentów będących weteranami poszkodowanymi, których ustalony procentowy uszczerbek na zdrowiu wynosi co najmniej 30% przysługuje bezpłatne zaopatrzenie w leki o kategorii dostępności „Rp” lub „Rpz” oraz środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego objęte decyzją o refundacji.
• DZ – pacjentom do ukończenia 18 roku życia przysługuje bezpłatne zaopatrzenie w leki, środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyroby medyczne określone w wykazie ogłoszonym przez ministra właściwego ds. zdrowia w drodze obwieszczenia.

Jak pacjent powinien udokumentować swoje dodatkowe uprawnienia ?

Prawo do recepty z jednym ze wskazanych wyżej kodów uprawniających do nabycia leków, wyrobów medycznych lub innych produktów z większym udziałem środków publicznych (mniejszą odpłatnością od pacjenta), musi zostać przez pacjenta potwierdzone. Przepisy w tym zakresie zobowiązują pacjenta do posiadania stosownego dokumentu, za pośrednictwem którego potwierdzi on swoje uprawnienia do otrzymania recepty z właściwym kodem.

Poniżej przedstawione są dokumenty jakimi pacjent powinien udokumentować prawo do konkretnego uprawnienia dodatkowego:

1. AZ – dokument potwierdzający zatrudnienie w zakładzie wymienionym w załączniku nr 4 do ustawy o zakazie stosowania wyrobów zawierających azbest.
2. IB – książka inwalidy wojennego, legitymacja osoby represjonowanej, zaświadczenie wydane na wniosek osoby uprawnionej przez Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, legitymacja cywilna niewidomej ofiary działań wojennych lub zaświadczenie o prawie do renty rodzinnej wydawanego przez organ emerytalno-rentowy, decyzja wydana przez Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia potwierdzająca prawo do świadczeń w zakresie zaopatrzenia.
3. IW – książka inwalidy wojskowego, zaświadczenie o prawie do renty rodzinnej wydawanego przez organ emerytalno-rentowy,
4. PO – dokument uprawniający do pobierania świadczeń (dokumenty te wydają stosowne organy określone treścią rozporządzeń wydanych na podstawie art. 47b ust. 2 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych) – książeczka wojskowa, legitymacja służbowa żołnierza zawodowego, legitymacja osoby poszkodowanej poza granicami państwa (…).
5. WP – legitymacja służbowa stwierdzająca pełnienie zawodowej służby wojskowej, decyzja administracyjna nakładająca obowiązek świadczeń osobistych.
6. ZK – legitymacja „Zasłużonego Honorowego Dawcy Krwi” lub „Zasłużonego Dawcy Przeszczepu”.
7. S – brak obowiązku okazania dokumentu potwierdzającego uprawnienie.
8. C – zaświadczenie wydane przez lekarza posiadającego tytuł specjalisty w dziedzinie położnictwa i ginekologii lub lekarza w trakcie odbywania specjalizacji w tej dziedzinie, lub położną podstawowej opieki zdrowotnej, lub położną wykonującą świadczenia opieki zdrowotnej z zakresu ambulatoryjnej opieki specjalistycznej w poradni położniczo-ginekologicznej.
9. WE – decyzja wydana przez Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia potwierdzająca prawo do świadczeń
   w zakresie zaopatrzenia.
10. DZ – brak obowiązku okazania przez uprawnionego dokumentu potwierdzającego uprawnienie.

Sposób potwierdzenia prawa do uprawnień dodatkowych na recepty jest uregulowana w wielu odrębnych aktach prawnych. Na potrzeby niniejszego artykułu nie opisano wszelkich możliwych sytuacji przysługiwania takich uprawnień.

LEX AI może dokonać analizy indywidualnego stanu faktycznego i odnosząc się do obecnie obowiązujących przepisów stwierdzić jaki odpowiedni dokument powinien potwierdzać uprawnienia pacjenta do uprawnień dodatkowych na recepty. Może również udzielić odpowiedzi na konkretne pytania dotyczące sposobu wystawienia takiej recepty lub działań jakie należy podjąć, aby otrzymać odpowiedni dokument potwierdzający prawo
do dodatkowych uprawnień.

---

[i] Art. 2 pkt 25a ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych (t.j. Dz.U.2026.253);

[ii] Załącznik nr 1 do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 23 grudnia 2020 r. w sprawie recept (t.j.  Dz.U.2025.604);

[iii] Ustawa z dnia 19 czerwca 1997 r. o zakazie stosowania wyrobów zawierających azbest (t.j. Dz.U.2025.1708);

[iv] Art. 46 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U.2025.1461 ze zm.);

[v] Ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (t.j. Dz.U.2025.195);

[vi] Art. 203 ust. 7 pkt 2, art. 288 i art. 624 ustawy z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny (t.j. Dz.U.2025.825 ze zm.);